Members' Blog

The Council of Foreign Relations - Greece, is an organization founded by 60 leading academics, specializing in international relations, economics, institutions and politics.

 

Disclaimer: All opinions and arguments expressed by CFIR-GR are personal and do not necessarily reflect those of the organization. 

Έχουμε μπει  σε μια εποχή πολλαπλών κρίσεων που ανατροφοδοτούνται με καταστροφικά αποτελέσματα. Το γεωπολιτικό ρίσκο έχει αυξηθεί σε πρωτόγνωρα από τον Ψυχρό Πόλεμο επίπεδα (βλ. πόλεμος στην Ουκρανία, νέος  ψυχρός πόλεμος Κίνας-ΗΠΑ).  Σε αυτά προστέθηκε ο πόλεμος στην Γάζα που από την αρχή φάνηκε ότι δεν θα επηρέαζε μόνο τις σχέσεις των Ισραηλινών με τους Παλαιστινίους, αλλά θα  δυναμίτιζε την γεωπολιτική σταθερότητα όλων των χωρών της Μέσης Ανατολής και του Περσικού Κόλπου. Όμως, από τον Νοέμβριο του 2023, όταν  οι Χούθι άρχισαν να επιτίθενται στο θαλάσσιο εμπόριο μέσω της Ερυθράς θάλασσας,  το διακύβευμα έγινε πλέον η ελευθερία των θαλασσών και η διατήρηση της φιλελεύθερης τάξης πράγματων (rule based order) που οικοδομήθηκε από τις ΗΠΑ μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.
 
--Του Αθανασίου Πλατιά--

Η πλανητική κυριαρχία των ΗΠΑ βασίστηκε  στην κυριαρχία στη θάλασσα και στον πλούτο που αυτή δημιουργούσε λόγω του ελέγχου των θαλάσσιων μεταφορών (σε εμπόριο και ενέργεια). Η κυριαρχία στη θάλασσα με την σειρά της βασίστηκε στον έλεγχο μέσω του αμερικανικού ναυτικού  επτά κρίσιμων θαλάσσιων στενών (choke points): τα στενά του Μάλακκα στην Σιγκαπούρη, του Χουρμούζ στον Περσικό Κόλπο, του Σουέζ και Μπαμπ ελ-Μαντέπ στην είσοδο και την έξοδο της Ερυθράς  Θάλασσας, του Ελλήσποντου, του Γιβραλτάρ και της Διώρυγας του Παναμά.

Η επίθεση των Χούθι - που ουσιαστικά  λειτουργούν ως αντιπρόσωποι  του Ιράν- στην Ερυθρά  θάλασσα ουσιαστικά απενεργοποίησε δυο από αυτά κρίσιμα στενά επηρεάζοντας έτσι το 12% του παγκόσμιου εμπορίου και το 40% του εμπορίου Ασίας-Ευρώπης. Τα ναύλα ανά κοντέινερ εκτοξεύθηκαν ήδη κατά 310% με ανοδικές τάσεις ενώ η παράκαμψη της Αφρικής μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας  πρόσθεσε δώδεκα επιπλέον μέρες ταξίδι και ένα εκατομμύριο δολάρια κόστος καυσίμων ανά πλοίο. Αυτό αρχίζει να δημιουργεί χάος στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, που είναι ήδη βεβαρημένες από την πανδημία, τον πόλεμο στην Ουκρανία και κυρίως από τον εμπορικό πόλεμο ΗΠΑ -Κίνας. Αυτό μοιραία  αυξάνει τον πληθωρισμό και επηρεάζει αρνητικά τους ρυθμούς ανάπτυξης της παγκόσμιας οικονομίας. 

Με αυτά τα δεδομένα θα ήταν αδύνατο οι ΗΠΑ με τους ωκεάνιους συμμάχους της να μην αντιδράσουν στρατιωτικά ενάντια στους Χούθι,  πράγμα που βέβαια  ανέχει τον κίνδυνο περεταίρω κλιμάκωσης αφού αυτοί με την σειρά τους απειλούν να κλείσουν  δυο ακόμα κρίσιμα θαλάσσια στενά: του Χορμούζ και του Γιβραλτάρ (μέσω ισλαμικών τρομοκρατικών ομάδων στο Μαρόκο). Πιο δύσκολη είναι ή λήψη  απόφασης  επίθεσης στο Ιράν γιατί αυτό ενέχει κίνδυνο να προχωρήσει το Ιράν στην παραγωγή πυρηνικών όπλων και να υπάρξει  άμεση αμερικανική εμπλοκή με την - συμμαχο του Ιράν - Ρωσία.

Σε περιφερειακό  επίπεδο ο πόλεμος στην Ερυθρά Θάλασσα απαξιώνει την Διώρυγα του Σουέζ που παράγει το 10-12% του ΑΕΠ της Αιγύπτου, πράγμα καταστροφικό για την πολιτική σταθερότητα στην ευθραυστη αυτή χώρα . Έχουν επίσης ξεκινήσει σχεδιασμοί  για την χερσαία παράκαμψη του Σουέζ  που επηρεάζουν άμεσα  τα γεωπολιτικά συμφέροντα Ελλάδας-Τουρκίας. Ο πόλεμος στη Γάζα και το πισωγύρισμα στην διαδικασία προσέγγισης Ισραήλ και Σαουδικής Αραβίας φαίνεται να  εκτροχιάζει τον σχεδιαζόμενο  διάδρομο μεταξύ Ινδίας-ΗΑΕ- Σαουδικής Αραβίας- Ισραήλ - Κύπρου- Ελλάδας που αποφασίστηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο στην  Σύνοδο των είκοσι πλουσιότερων  χωρών του πλανήτη  που έγινε στην Ινδία. Αυτός ο διάδρομος Ινδίας-Ευρώπης  που σχεδιάστηκε να ανταγωνιστεί τον χερσαίο κινεζικό δρόμο του μεταξιού θα αναβάθμιζε  την χώρα μας ως κόμβο στην εφοδιαστική αλυσίδα εμπορίου και ενέργειας.

Με τις επιθέσεις των Χούθι στις θαλάσσιες μεταφορές ευνοείται πλέον ο ανταγωνιστικός διάδρομος από το ιρακινό λιμάνι της Μπάσρα προς την Κωνσταντινούπολη και από εκεί μέσω Βουλγαρίας  στην Ευρώπη  που έχει αρχίσει ήδη να υλοποιείται. Οι Τούρκοι θεωρούν ότι η κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας σχετίζεται με την οικονομική αποδυνάμωση που επήλθε με την απαξίωση του  χερσαίου δρόμου του μεταξιού όταν το 1869 ξεκίνησε ο θαλάσσιος διάδρομος εμπορίου με τη λειτουργία του καναλιού του Σουέζ. Συνεπώς, τώρα η Τουρκία  παίρνει ιστορική ρεβάνς  με την προσδοκόμενη απαξίωση του Σουέζ.

Η δραστηριοποίηση της Τουρκίας στη γεωπολιτική των υποδομών σχετίζεται με την νεο-οθωμανική της νοσταλγία:  ο διάδρομος Ιράκ-Τουρκία -Ευρώπη ξαναζωντανεύει το Γερμανο-Οθωμανικό γεωπολιτικό σχέδιο της σιδηροδρομικής σύνδεσης Βερολίνου- Βαγδάτης.  Το σχέδιο αυτό θεωρείται ένα από τα αίτια της έναρξης του πρώτου παγκόσμιου πολέμου αφού κλιμάκωσε την  αντιπαράθεση των ωκεάνιων δυνάμεων με τις ηπειρωτικές. Η ιστορία επιστρέφει!

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και συγγραφέας (με τον Κωνσταντίνο Κολιόπουλο) του βιβλίου «50 κανόνες  στρατηγικής στις Ελληνοτουρκικές σχέσεις» (Αθήνα, Δίαυλος, 2023)
 
 
Τα ΝΕΑ 15012024

Ορισμένοι πολιτικοί στην Τουρκία  διαμαρτύρονται διότι η ελληνική πολιτική ηγεσία δήθεν «καλεί ως επιδιαιτητή» στις Ελληνοτουρκικές διαφορές τις ΗΠΑ. Αυτή η διαμαρτυρία υποδηλώνει άγνοια θεμελιωδών κανόνων  της διεθνούς πολιτικής. Ανέκαθεν οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν τον πρώτο αλλά και  τον τελευταίο λόγο στη διαχείριση των διεθνών ζητημάτων. Οι ΗΠΑ δεν «καλούνται» ως επιδιαιτητής στα ελληνοτουρκικά-είναι εκ των πραγμάτων επιδιαιτητής. Κι αυτό γιατί καμία άλλη χώρα στον πλανήτη  δεν διαθέτει τον συνδυασμό ισχύος, συμφερόντων και περιφερειακού θεσμικού ρόλου που διαθέτουν οι ΗΠΑ στην περιοχή μας.

--Tου Αθανασίου Πλατιά--


Πόσο μάλλον που η Ελλάδα και η Τουρκία είναι τοποθετημένες γεωγραφικά  στην κρίσιμη, για τις ΗΠΑ, περιφερειακή ζώνη   της Ευρασίας. Ο έλεγχος της Ευρασιατικής ενδοχώρας από ηπειρωτικές Δυνάμεις όπως παλαιότερα η Σοβιετική Ένωση και σήμερα ο άτυπη συμμαχία Κίνας-Ρωσίας θα μπορούσε να δημιουργήσει μεγάλη γεωπολιτική και γεωοικονομική  οντότητα αρκετή για να εκτοπίσει τις ΗΠΑ  από την παγκόσμια πρωτοκαθεδρία.
Συνεπώς οι ΗΠΑ  φροντίζουν διαχρονικά να αναχαιτίζουν ενδεχόμενη επέκταση των Μεγάλων Ευρασιατικών Δυνάμεων ελέγχοντας την εξωτερική περίμετρο της Ευρασίας (Rimland).

Η Ελλάδα και η Τουρκία αποτελούν αλληλοσυμπληρωματικούς  κρίκους  σε αυτή την περιμετρική ζώνη και με αυτή την λογική εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ.

Παρά τις τουρκικές διαμαρτυρίες ότι τάχα η εμπλοκή των ΗΠΑ δυσχεραίνει την επίλυση των Ελληνοτουρκικών διαφορών, στα μάτια  της Αθήνας  οι ΗΠΑ  δεν αποτελούν  ιδανική περίπτωση για τον ρόλο του επιδιαιτητή. Αυτό οφείλεται στο ότι, όσο η Τουρκία έχει παραμείνει προσκολλημένη στη Δύση, οι ΗΠΑ έχουν ιστορικά διατηρήσει μια πολιτική «ίσων αποστάσεων» μεταξύ των δύο χωρών. Η αμερικανική αυτή πολιτική εμμέσως ενθαρρύνει τις τουρκικές διεκδικήσεις, αφού βάζει στην ίδια μοίρα τον θύτη με το θύμα.

Ενώ η Ελλάδα έχει υπάρξει ιστορικά συνεπής και  αξιόπιστος σύμμαχος των ΗΠΑ, δεν μπορεί να ειπωθεί το ίδιο και για την Τουρκία, ειδικά από το 2002 και έπειτα, όταν ανέλαβε την εξουσία το ισλαμικό κόμμα του Ερντογάν. Από τότε η Τουρκία ακολουθεί μια ερμαφρόδιτη πολιτική, όπου χωρίς να έχει αποχωρήσει τυπικά από το δυτικό στρατόπεδο, αναπτύσσει  στενές στρατηγικές σχέσεις με αντιπάλους της Δύσης: Ρωσία , Κίνα και με τρομοκρατικές   ισλαμικές   οργανώσεις. Ταυτόχρονα  με  στρατιωτικές επεμβάσεις αποσταθεροποιεί  την ευρύτερη περιοχή. Διαδοχικές κυβερνήσεις  των ΗΠΑ την τελευταία εικοσαετία, υπό τον φόβο να θεωρηθούν ότι «έχασαν» μια γεωπολιτικά κρίσιμη χώρα όπως η Τουρκία , άρχισαν να την κατευνάζουν, πράγμα που την αποθράσυνε περισσότερο. Έτσι η απόκλιση συμφερόντων Τουρκίας και Δύσης δεν άρχισε να μεγεθυνθεί.

Η αντιδυτική στρατηγική της Άγκυρας δημιούργησε ένα πρόσκαιρο  «παράθυρο ευκαιρίας» για την Ελλάδα στην προσπάθειά της να επιτύχει  ποιοτική στρατιωτική υπεροχή. Για παράδειγμα, ενώ η Τουρκία θα διέθετε 100 αεροσκάφη F-35, στα οποία η Ελλάδα δεν θα είχε να αντιπαρατάξει αεροσκάφη αντίστοιχης ποιότητας, πλέον έχει εκδιωχθεί από το πρόγραμμα συμπαραγωγής των F-35 και έχει καταλήξει να εκλιπαρεί τις ΗΠΑ για την αναβάθμιση των υπαρχόντων αεροσκαφών F-16, δηλαδή αεροσκαφών προηγούμενης γενιάς από εκείνα που αποκτά η Ελλάδα. Αυτή η δραματική ανατροπή της κατάστασης στον τομέα των εξοπλισμών οφείλεται αποκλειστικά στις αντιδυτικές πολιτικές επιλογές της τουρκικής ηγεσίας, οι οποίες με τη σειρά τους την εξώθησαν στην απόκτηση των ρωσικών πυραύλων S-400.

Αυτό το «παράθυρο ευκαιρίας» για την Ελλάδα προσπαθεί  να κλείσει ο Ερντογάν τώρα ακολουθώντας μια έξυπνη διπλή στρατηγική.  Από την μιά τείνει μια -υποκριτική-   «χείρα  φιλίας» προς την Ελλάδα για να αποκτήσει μια έξωθεν καλή μαρτυρία  και από την άλλη εκβιάζει  τις ΗΠΑ  με τον εκτροχιασμό της Σουηδικής υποψηφιότητας στο ΝΑΤΟ εάν δεν αποδεσμευτούν  τα αεροσκάφη F-16. Αυτό το «ανατολίτικο παζάρι» παρακολουθούμε αυτές τις μέρες με την επίσκεψη  Μπλίνκεν  σε Τουρκία και Ελλάδα. Αποτελεί βέβαια εξευτελισμό για τις ΗΠΑ το να υφίσταται εκβιασμό  από την «σύμμαχο» Τουρκία.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και συγγραφέας (με τον Κωνσταντίνο Κολιοπουλο) του βιβλίου «50 Κανόνες  Στρατηγικής στις Ελληνοτουρκικές Σχέσεις» (Αθήνα, Δίαυλος, 2023).

 

Τα ΝΕΑ 08012024 

Η Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Πειραιώς κα Κωνσταντίνα Μπότσιου γράφει στα ΝΕΑ (5-6 Αυγούστου 2023) για το νέο βιβλίο των Καθηγητών Πλατιά-Κολιόπουλου αναφορικά με τη στρατηγική στις ελληνοτουρκικές σχέσεις. 

Botsiou50.1

Botsiou50.2

 

50 Κανόνες Στρατηγικής στις Ελληνοτουρκικές Σχέσεις – και Απαντήσεις σε 20 Κρίσιμες Ερωτήσεις, των Αθ. Πλατιά και Κων. Κολιόπουλου, Εκδόσεις Δίαυλος, Αθήνα 2023, σελ. 185

Το βιβλίο αυτό των Πλατιά-Κολιόπουλου, που δόθηκε στο τυπογραφείο Ιούνιο του 2023 (δηλαδή λίγες μέρες προτού, αρχικά στις Προγραμματικές Δηλώσεις ο Πρωθυπουργός και ο υπουργός Εξωτερικών, ύστερα σε συνέντευξη στον ΣΚΑΙ ο πρώτος, διευκρινίσουν – μέχρις ενός σημείου – την προσδοκία νέας προσέγγισης στα ελληνοτουρκικά, όπως προέκυψε μετά την συνάντηση Μητσοτάκη-Ερντογάν στο περιθώριο της Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βίλνιους) αποτελεί συνέχεια δυο παλιότερων έργων: Της «Τέχνης της Στρατηγικής» των δυο ίδιων συγγραφέων (Εκδ. Δίαυλος, 2021) αλλά και του «Ελληνική Υψηλή Στρατηγική: Διάλογοι με την ηγεσία της Χώρας» των Πλατιά-Χατζηεμμανουήλ (Εκδ. ΕΥΡΑΣΙΑ, 2022) Στο μεν πρώτο επιδιωκόταν να κωδικοποιηθούν βασικοί κανόνες που οδηγούν στην διαμόρφωση τής (πάντα ολισθηρής έννοιας τής) στρατηγικής. στο δε δεύτερο, δινόταν ο λόγος σε πολιτικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς ηγέτες (Μητσοτάκης- Τσίπρας-Δένδιας-Κ. Φλώρος-Στουρνάρας-Θ. Βενιάμης) προκειμένου να τοποθετηθούν γύρω από την στρατηγική της Ελλάδας στην πράξη.

Εκείνο που τώρα κάνουν οι Πλατιάς-Κολιόπουλος είναι να ξεφυλλίσουν πάλι, για χάρη του (ενδιαφερόμενου) αναγνώστη την τωρινή φάση των ελληνοτουρκικών, ακριβώς υπό το πρίσμα – ακριβώς – της στρατηγικής. Οι «50 κανόνες» τους οποίους φέρνουν στο προσκήνιο, πολλοί απ’ αυτούς εξόχως προσγειωτικοί – παράδειγμα «δεν υπάρχουν τυφλοσούρτες στην στρατηγική», «κάποια στρατηγικά προβλήματα είναι άλυτα», «η γεωγραφία στήνει το σκηνικό», «χωρίς επιμελητεία, δεν έχεις στρατηγική» αλλά και «το ηθικό κάνει θαύματα, όμως μακροπρόθεσμα η ύλη επιβάλλει την λογική της» - βοηθούν τον (ενδιαφερόμενο, επαναλαμβάνουμε, δηλαδή τον μη- οπαδικό...) αναγνώστη να ξαναδιαβάσει όσα με το καρτελάκι «στρατηγική» κυκλοφορούν στον δημόσιο πολιτικό ή/και μηντιακό λόγο. Υπάρχουν όμως και επισημάνσεις ακόμη πιο ουσιαστικές παράδειγμα ο Κανόνας 41: «Όλα κρίνονται με μάχη, ακόμη κι αν αυτή δεν γίνει», ή πάλιν ο Κανόνας 38 «τίποτε δεν θα γίνει όπως το έχεις προσχεδιάσει». Με δεδομένη την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, το 1974, και την έκτοτε ανεκτή (μην βαυκαλιζόμαστε!) από το διεθνές σύστημα κατοχή, ή πάλι την σύγκριση των Ιμίων/1996 με την αναμέτρηση στο Αιγαίο/Ανατ. Μεσόγειο το 2020, το ενδεχόμενο πραγματικής-πραγματικής πολεμικής εμπλοκής είναι λάθος να

λείπει από το ραντάρ. Ενώ οι κατά καιρούς υπερήφανοι (αν μη

λείπει από το ραντάρ. Ενώ οι κατά καιρούς υπερήφανοι (αν μη υπερφίαλοι...) σχεδιασμοί που διατυπώνονται δημοσίως, καλό είναι να μην κρύβουν το ενδεχόμενο εκτροχιασμού, της λάθος εκτίμησης ή και του τυχαίου.

Όμως, εκεί που η δουλειά των Πλατιά-Κολιόπουλου υπόσχεται/απειλεί να είναι πολύτιμη τους μήνες που μας έρχονται στα ελληνοτουρκικά – όποια κι αν είναι η πορεία που θα προκύψει, δε! – είναι στις 20 ερωτοαπαντήσεις για συγκεκριμένες πτυχές των σχέσεων. Κάποιες απ’ αυτές συναντώνται συχνά στην δημόσια συζήτηση, αλλά – για να είμαστε ειλικρινείς – δεν διακρίνονται από ιδιαίτερη διεισδυτικότητα στην εν λόγω συζήτηση: «Μας συμφέρει μια φιλοδυτική ή αντι-δυτική Τουρκία;»/ «μια ανεπτυγμένη ή υπανάπτυκτη Τουρκία;»

Η τωρινή στροφή Ερντογάν επανέφερε αυτή την διερώτηση στην πρώτη γραμμή του ενδιαφέροντος, αλλά το ίδιο ισχύει και με τις κινήσεις της Άγκυρας προκειμένου να εξασφαλισθεί οικονομική της στήριξη από την Μέση Ανατολή (και αποφυγή του φάσματος προσφυγής στο ΔΝΤ): Οι Πλατιάς-Κολιόπουλος φροντίζουν να επισημανθεί το πώς υπεραπλουστευτικές προσεγγίσεις θα μπορούσαν να «εγκλωβίσουν την Ελλάδα σε συγκρουσιακή λογική, που μπορεί να οδηγήσει σε πόλεμο», πλην όμως είναι και «εκτός πραγματικότητας να υποστηρίζεται ότι η Ελλάδα θα πρέπει να αναβιώσει τον παλιό στόχο της για πρόσδεση της Τουρκίας στην ΕΕ».

Γενικό πλεονέκτημα/ «δώρο» αυτής της δουλειάς προς την τρέχουσα δημόσια συζήτηση, είναι το ότι καταδεικνύει πόσο δύσκολες/απαιτητικές είναι παρόμοιες συζητήσεις. Παράδειγμα το άλλο, συχνά συναπαντώμενο ερώτημα: «σύμπραξη, προληπτικός πόλεμος ή εξισορρόπηση της Τουρκίας;», όπου όχι μόνο αποτολμάται η εκφώνηση (καν) του ενδεχόμενου προληπτικού/πρώτου πλήγματος σε μια σημερινή εκδοχή της Κονδύλιας λογικής, αλλά και ζυγιάζεται κριτικά/προσγειωτικά η προσέγγιση της σύμπραξης με την Τουρκία στα πλαίσια ενθάρρυνσης της Ευρωπαϊκής προοπτικής της Άγκυρας. Για να καταλήξουν – μέσα όμως από σύγκριση κόστους και ρίσκου – οι συγγραφείς σε «βέλτιστη ελληνική στρατηγική [την] εξισορρόπηση και αποτροπή, δηλαδή την αντιμετώπιση των τουρκικών απειλών μέσω της εσωτερικής ενδυνάμωσης και αναζήτησης συμμαχιών». (Δηλαδή περίπου εκεί που βρισκόμαστε).

Όμως δεν αποφεύγεται και το άλλο ερώτημα: «Τι κάνουμε μακροπρόθεσμα, αν οι σημερινές τάσεις συνεχιστούν ή χειροτερεύσουν;» - ερώτημα, ξαναλέμε, πριν την υποτιθέμενη αρχή ελληνοτουρκικής επαναπροσέγγισης μετά το Βίλνιους... Εδώ, και με ενδιάμεση αναφορά στην διάσταση της «ενδεχόμενης πυρηνικοποίηση της Τουρκίας», που επίσης σπανίως την συναντούμε στην εδώ δημόσια συζήτηση και που οδηγεί στην αναφορά του ενδεχόμενου η Ελλάδα «να αναζητήσει προστασία από μεγάλη πυρηνική δύναμη διατεθειμένη να επεκτείνει την πυρηνική της ομπρέλα ώστε να καλύψει την Ελλάδα (με extended deterrence)», τίθενται με οδυνηρά καθαρό τρόπο οι προκλήσεις που προκύπτουν και που θα βαραίνουν από την συνεχιζόμενη επιδείνωση του ισοζυγίου ισχύος.

Δεν αποτελεί αυτή η δουλειά των Πλατιά-Κολιόπουλου ούτε ανάγνωσμα που χαϊδεύει τα αυτιά όσων προσεγγίζουν τα ελληνοτουρκικά με διάθεση να κερδίσουν εύκολους πόντους στην τρέχουσα δημόσια συζήτηση (μιντιακή, ακαδημαϊκή, πολιτική), ούτε προσέγγιση που διαβάζει την έννοια της στρατηγικής χωρίς πειστική αναφορά στην έννοια του κόστους ή/και του ρίσκου των επιλογών. Γι αυτό και – θεωρούμε – είναι χρήσιμη ώστε να ουσιαστικοποιηθεί η δημόσια συζήτηση, ακριβώς σε μια κρίσιμη στροφή των ελληνοτουρκικών.