Blog - Council for International Relations - Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων

Τον Φεβρουάριο του 2022, ο γερμανός καγκελάριος Ολαφ Σολτς χρησιμοποίησε τον όρο Zeitenwende (αλλαγή εποχής) για να περιγράψει τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Το σοκ για την Ευρώπη ήταν αναμφισβήτητο. Για πρώτη φορά μετά το 1945, μεγάλης κλίμακας πόλεμος επέστρεφε στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Με την απόσταση του χρόνου όμως γίνεται σαφές ότι το 2022 δεν αποτέλεσε το σημείο καμπής όπως αρχικά πιστεύτηκε.

Το διεθνές σύστημα κλονίστηκε, αλλά δεν μετασχηματίστηκε ριζικά. Η Δύση αντέδρασε συντονισμένα υπό αμερικανική ηγεσία. Η συνοχή της Ατλαντικής Συμμαχίας διατηρήθηκε. Η μεταπολεμική διεθνής τάξη, βασισμένη σε κανόνες, επιβίωσε, τουλάχιστον σε επίπεδο ρητορικής. Το 2022 επιτάχυνε ήδη υπάρχουσες τάσεις, χωρίς να τις ανατρέψει.

Η πραγματική Zeitenwende έρχεται τώρα, στα τέλη του 2025 και στις αρχές του 2026, καθώς εισερχόμαστε στο δεύτερο τέταρτο του 21ου αιώνα. Πρώτα με τη δημοσίευση της νέας αμερικανικής Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας. Και αμέσως μετά με τη μετάβαση από τα λόγια στα έργα. Η ωμή αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα δεν είναι άλλο ένα επεισόδιο περιφερειακής έντασης· είναι το σύμβολο της νέας γεωπολιτικής εποχής.

Για πρώτη φορά από το 1945, οι Ηνωμένες Πολιτείες εγκαταλείπουν ανοιχτά την παραδοχή ότι η διεθνής τάξη βασίζεται σε κανόνες που δεσμεύουν και τον ίδιο τον ηγεμόνα. Αντί να παρακάμπτουν επιλεκτικά τους κανόνες όπως έκαναν έως τώρα, στρέφονται ευθέως εναντίον της μεταπολεμικής τάξης που οι ίδιες οικοδόμησαν. Το μήνυμα είναι σαφές: όταν οι κανόνες δεν εξυπηρετούν πλέον τα συμφέροντα της ηγεμονικής δύναμης, αναστέλλονται.

Δεν πρόκειται για μεμονωμένη εξαίρεση αλλά για καθολική ρήξη. Το διεθνές σύστημα μεταβαίνει σε ένα περιβάλλον αναρχίας και ανομίας. Το αποτέλεσμα είναι οξυμμένος ανταγωνισμός, παρατεταμένη στρατηγική αστάθεια και αυξανόμενη πιθανότητα στρατιωτικών συγκρούσεων.

Η επιστροφή των σφαιρών επιρροής

Πρώτο χαρακτηριστικό της νέας εποχής είναι η ανοιχτή επιστροφή της λογικής των σφαιρών επιρροής. Η Ουάσιγκτον επαναφέρει το Δόγμα Μονρόε όχι ως ιστορικό κατάλοιπο αλλά ως ενεργή στρατηγική επιλογή. Η νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας κωδικοποιεί την αποκαλούμενη «προσθήκη Τραμπ»: το Δυτικό Ημισφαίριο ορίζεται ως αποκλειστική ζώνη αμερικανικής επιρροής, όπου η παρουσία τρίτων δυνάμεων δεν είναι απλώς ανεπιθύμητη αλλά αντιμετωπίζεται ως απειλή που πρέπει να εξοστρακιστεί.

Πρόκειται για αναβίωση της «διπλωματίας των κανονιοφόρων», προσαρμοσμένης στα σύγχρονα μέσα ισχύος: κυρώσεις, οικονομική πίεση, πολιτική υπονόμευση και επιχειρήσεις πληροφόρησης. Η Βενεζουέλα μπορεί να εξελιχθεί σε πρότυπο εξαναγκασμού κρατών υπό την απειλή χρήσης ένοπλης βίας. Ταυτόχρονα μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο απομάκρυνσης της κινεζικής οικονομικής παρουσίας από τη Λατινική Αμερική.

Το μήνυμα δεν απευθύνεται μόνο στο Καράκας. Αφορά χώρες που έχουν ενταχθεί σε κινεζικά δίκτυα υποδομών και χρηματοδότησης, από τον Παναμά και το Περού έως τη Βολιβία. Ακόμη και μεγάλες περιφερειακές δυνάμεις όπως η Βραζιλία ή το Μεξικό δύσκολα μπορούν να αγνοήσουν ότι η γεωπολιτική ανοχή των ΗΠΑ έχει πλέον σαφή όρια.

Το δίκοπο μαχαίρι των σφαιρών επιρροής

Ο,τι πράττει σήμερα η Ουάσιγκτον στη Βενεζουέλα προσφέρει όμως άλλοθι στο Πεκίνο και τη Μόσχα. Από κινεζική σκοπιά, η Ταϊβάν θεωρείται πολύ περισσότερο «εσωτερική υπόθεση» της Κίνας απ’ ό,τι η Βενεζουέλα μπορεί να θεωρηθεί αποκλειστική αμερικανική σφαίρα επιρροής. Η επίκληση των σφαιρών επιρροής λειτουργεί ως δίκοπο μαχαίρι: ό,τι «νομιμοποιεί» αμερικανικές παρεμβάσεις στη Λατινική Αμερική αποδυναμώνει τα αμερικανικά επιχειρήματα στην Ανατολική Ασία.

Τίποτε συνεπώς δεν θα εμποδίσει το Πεκίνο να χρησιμοποιήσει στο μέλλον ανάλογα επιχειρήματα για την Ταϊβάν ή τη Νότια Σινική Θάλασσα. Εκεί ακριβώς εντοπίζεται ο κίνδυνος κλιμάκωσης. Η κινεζική προσπάθεια ελέγχου της Νότιας Σινικής Θάλασσας – απ’ όπου διέρχεται περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου – και της Ταϊβάν, κρίσιμου κόμβου παραγωγής προηγμένων ημιαγωγών, συγκρούεται άμεσα με ζωτικά αμερικανικά συμφέροντα. Η πιθανότητα στρατιωτικής σύγκρουσης δεν μπορεί να αποκλειστεί.

Η Ιστορία δείχνει ότι όταν επικαλύπτονται ζώνες επιρροής, ο πόλεμος γίνεται εξαιρετικά πιθανός. Το είδαμε στην Ουκρανία, όπου η ρωσική προσπάθεια επέκτασης της επιρροής οδήγησε σε παρατεταμένο πόλεμο φθοράς. Το είδαμε και πριν από έναν αιώνα, όταν οι συγκρουόμενες αυτοκρατορικές φιλοδοξίες των ευρωπαϊκών δυνάμεων οδήγησαν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο διχασμός της Δύσης

Δεύτερο χαρακτηριστικό της νέας εποχής είναι ο πρωτοφανής διχασμός της Δύσης. Η αμερικανική απαγκίστρωση από την Ευρώπη δεν είναι απειλή· έχει ήδη ξεκινήσει. Η ρητορική της νέας Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας και η μείωση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην Ανατολική Ευρώπη, εν μέσω του πολέμου στην Ουκρανία, στέλνουν μήνυμα που καμία ευρωπαϊκή πρωτεύουσα δεν μπορεί να αγνοήσει: η αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας δεν είναι πλέον δεδομένη. Η Ευρώπη βρίσκεται πλέον χαμηλά στην αμερικανική ιεράρχηση συμφερόντων.

Σε αυτό το πλαίσιο αναδύεται ένα σενάριο που μέχρι πρόσφατα θα φάνταζε απίθανο: η διάλυση του ΝΑΤΟ. Αν οι ΗΠΑ προχωρήσουν σε μονομερείς κινήσεις που θίγουν ευρωπαϊκά εδαφικά συμφέροντα, όπως μια επιθετική διεκδίκηση της Γροιλανδίας, το θεσμικό υπόβαθρο της Συμμαχίας κλονίζεται. Καμία συμμαχία δεν επιβιώνει όταν το ισχυρότερο μέλος της ενεργεί εις βάρος ασθενέστερων συμμάχων.

Παράλληλα οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν πλέον την Ευρωπαϊκή Ενωση όχι ως στρατηγικό εταίρο αλλά ως γεωοικονομικό ανταγωνιστή. Δασμοί, βιομηχανικές επιδοτήσεις, ενεργειακός ανταγωνισμός και πολιτική παρέμβαση στις ευρωπαϊκές πολιτικές εξελίξεις υπονομεύουν τη συνοχή της ΕΕ. Η αμερικανική εχθρότητα απέναντι στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν είναι συγκυριακή αλλά δομική. Χωρίς αξιόπιστο ΝΑΤΟ και με μια ΕΕ που αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα συνοχής, η Ευρώπη χάνει το θεσμικό δίχτυ ασφαλείας που της επέτρεψε επί δεκαετίες να ευημερήσει. Σε αυτό το περιβάλλον η στρατηγική αυτονομία παύει να είναι σύνθημα και γίνεται αναγκαιότητα – με περιορισμένες όμως πιθανότητες επιτυχίας.

Επιστροφή στον ανταγωνισμό ελέγχου πλουτοπαραγωγικών πόρων

Τρίτο χαρακτηριστικό της νέας εποχής είναι η επιστροφή σε μια μορφή σύγχρονου ιμπεριαλισμού πόρων. Στην περίπτωση της Βενεζουέλας ο καθοριστικός παράγοντας της αμερικανικής εμπλοκής είναι η ενέργεια – κάτι που ο ίδιος ο πρόεδρος Τραμπ δεν επιχείρησε να αποκρύψει. Το πετρέλαιο της χώρας είναι στρατηγικός πόρος σε μια περίοδο εκρηκτικής αύξησης της ενεργειακής ζήτησης λόγω της τεχνητής νοημοσύνης και των κέντρων δεδομένων. Με δεδομένα τα όρια της σχιστολιθικής παραγωγής στις ΗΠΑ, τα τεράστια αποθέματα της Βενεζουέλας, τα μεγαλύτερα στον πλανήτη, επανέρχονται στο επίκεντρο της αμερικανικής στρατηγικής.

Για μεγάλο μέρος του παγκόσμιου Νότου η υπόθεση της Βενεζουέλας εκλαμβάνεται ως κλασικό παράδειγμα αρπαγής πόρων – αφήγημα που οι αντίπαλοι των ΗΠΑ θα επιχειρήσουν αναμφίβολα να αξιοποιήσουν. Σε κάθε περίπτωση ο ανταγωνισμός για τον έλεγχο πλουτοπαραγωγικών πόρων αυξάνει τον κίνδυνο σύγκρουσης.

Τι σημαίνει η αλλαγή εποχής για την Ελλάδα

Η υπόθεση της Βενεζουέλας δεν είναι ένα μακρινό γεωπολιτικό επεισόδιο. Αποτυπώνει τη μετάβαση σε έναν κόσμο όπου έχουν χαμηλώσει οι περιορισμοί στη χρήση ένοπλης βίας. Σε αυτό το περιβάλλον τα κράτη που βρίσκονται στις ζώνες επιρροής μεγάλων ή περιφερειακών δυνάμεων εκτίθενται στον μεγαλύτερο κίνδυνο.

Για την Ελλάδα το μήνυμα είναι σαφές. Σε μια εποχή αναβίωσης των σφαιρών επιρροής και με μια Τουρκία που διατυπώνει ανοιχτά φιλοδοξίες αναθεώρησης και αυτοκρατορικής ανασύστασης, τα όρια των διεθνών θεσμών και του διεθνούς δικαίου γίνονται εμφανή. Η ελληνική στρατηγική οφείλει να προσαρμοστεί σε μια πραγματικότητα όπου η ασφάλεια δεν εξασφαλίζεται με ευχολόγια αλλά με αξιόπιστη αποτροπή και στοχευμένες συμμαχίες με κράτη που αντιμετωπίζουν αντίστοιχες απειλές.

Η Zeitenwende είναι η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Και για την Ευρώπη και για την Ελλάδα το κόστος της μη προσαρμογής μπορεί να αποδειχθεί καταστροφικό.

Τα κύματα μαζικών διαδηλώσεων στο Ιράν τείνουν να εμφανίζονται εκεί που δεν τα περιμένει κανείς. Αυτό όμως δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Συνήθως αποτελούν την εκτόνωση πιέσεων που συσσωρεύονται επί χρόνια. Το τωρινό κύμα διαδηλώσεων ακολουθεί αυτό το μοτίβο. Η αφορμή ήταν η ραγδαία νομισματική υποτίμηση που οδήγησε το ιρανικό νόμισμα σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, διαβρώνοντας σχεδόν εν μια νυκτί την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών και καθιστώντας βασικά αγαθά απρόσιτα. Το οικονομικό αυτό σοκ μετέτρεψε την υπολανθάνουσα δυσαρέσκεια σε κινητοποίηση στους δρόμους, αρχικά στα εμπορικά κέντρα και στη συνέχεια σε πόλεις σε ολόκληρη τη χώρα.

Ωστόσο, η έκταση και η γεωγραφική διασπορά των διαδηλώσεων δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο από την κατάρρευση του νομίσματος. Αντανακλούν τη σωρευτική επίδραση των διεθνών κυρώσεων από το 2012 και μετά, του πληθωρισμού που υπερβαίνει το 40% και της χρόνιας κακοδιαχείρισης της οικονομίας. Αντανακλούν επίσης την αποδυνάμωση της εικόνας του καθεστώτος μετά τις περσινές ισραηλινές και αμερικανικές επιθέσεις στον λεγόμενο «πόλεμο των δώδεκα ημερών». Έτσι, οι αρχικές κινητοποιήσεις με αιτήματα οικονομικής φύσεως γρήγορα εξελίχθηκαν σε ευθεία πολιτική αμφισβήτηση του καθεστώτος.

Αυτό που καθιστά την ιρανική κρίση γεωπολιτικά κρίσιμη δεν είναι η ένταση της εσωτερικής δυσαρέσκειας, αλλά το γεγονός ότι εκδηλώνεται σε ένα κράτος-κόμβο (pivotal state). Το Ιράν βρίσκεται στη διασταύρωση του Περσικού Κόλπου, της Ανατολικής Μεσογείου, της Κεντρικής Ασίας και του Καυκάσου. Ελέγχει ή επηρεάζει ενεργειακές ροές, θαλάσσια στενά και χερσαίους διαδρόμους. Η αστάθεια στο εσωτερικό του δεν παραμένει εσωτερική· διαχέεται ακτινωτά, επηρεάζοντας πολλαπλά γεωπολιτικά υποσυστήματα ταυτόχρονα.

Η χρονική συγκυρία έχει επίσης σημασία. Το Ιράν απορροφά ταυτόχρονα πολλαπλά σοκ: παρατεταμένες κυρώσεις, μεταπανδημική οικονομική πίεση, περιφερειακή ανασφάλεια και μια δημογραφική μετάβαση προς νεότερες γενιές, για τις οποίες η επανάσταση του 1979 —που εγκαθίδρυσε το θεοκρατικό καθεστώς— αποτελεί μακρινό παρελθόν. Οι πιέσεις αυτές ενισχύονται από τις εξωτερικές προσπάθειες των ΗΠΑ και του Ισραήλ να αποδυναμώσουν και, εν τέλει, να αλλάξουν το θεοκρατικό καθεστώς.

Πίεση χωρίς ρήξη: Τα ενδεχόμενα και η γεωπολιτική τους σημασία

Παρά την ένταση της κρίσης, η ιστορική εμπειρία είναι σαφής: η κοινωνική αναταραχή δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με επανάσταση. Οι επαναστάσεις προϋποθέτουν εναλλακτική εξουσία, ρήγματα στις ελίτ και μεταφορά στον έλεγχο των μηχανισμών βίας. Τίποτε από αυτά δεν διαφαίνεται σήμερα. Οι βασικοί κρατικοί μηχανισμοί του καθεστώτος παραμένουν συμπαγείς. Οι διαδηλώσεις είναι κατακερματισμένες, χωρίς ενιαία ηγεσία και χωρίς σαφές πολιτικό πρόγραμμα. Δεν έχει αναδυθεί, προς το παρόν, ένα εναλλακτικό κέντρο εξουσίας.

Ένα πιθανό, λοιπόν, σενάριο είναι η επιβίωση του καθεστώτος προς το παρόν, μέσω καταστολής σε συνδυασμό με επιλεκτικές οικονομικές παραχωρήσεις. Από γεωπολιτική σκοπιά, ένα τέτοιο αποτέλεσμα διατηρεί το Ιράν ως περιφερειακό παίκτη: αποδυναμωμένο μεν, αλλά ακόμη ικανό να προβάλλει ισχύ με ασύμμετρα μέσα στη Μέση Ανατολή και τον Κόλπο.

Μια δεύτερη εκδοχή είναι η αλλαγή εντός του καθεστώτος και όχι η αλλαγή καθεστώτος. Η παρατεταμένη εσωτερική και εξωτερική πίεση θα μπορούσε να επιταχύνει τη μετατόπιση από την κληρική κυριαρχία προς μια πιο εθνικιστική, στρατοκεντρική ηγεσία. Μια τέτοια αναπροσαρμογή δεν θα φιλελευθεροποιούσε το σύστημα· θα επιχειρούσε όμως να θεμελιώσει τη νομιμοποίηση της εξουσίας λιγότερο στην επαναστατική ιδεολογία και περισσότερο στην κυριαρχία, την τάξη και την αντίσταση στις αμερικανικές και ισραηλινές πιέσεις.

Η τρίτη εκδοχή —η επαναστατική ανατροπή— παραμένει θεωρητικά εφικτή αλλά πρακτικά απίθανη. Η αντιπολίτευση στερείται οργανωτικής συνοχής, στήριξης από τις πολιτικές και κοινωνικές ελίτ και ελέγχου των καταναγκαστικών μηχανισμών. Η εξωτερική ενθάρρυνση από τις ΗΠΑ μπορεί να ενισχύσει την εσωτερική αναταραχή· δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει την εξουσία.

Οικονομικός πόλεμος και η λογική της Ουάσιγκτον

Η οικονομική εκστρατεία πίεσης της Ουάσιγκτον ενδέχεται να αποδειχθεί πιο καθοριστική από τα στρατιωτικά πλήγματα. Η ανακοίνωση άμεσων δασμών 25% σε κάθε χώρα που συναλλάσσεται με το Ιράν συνιστά σοβαρή ποιοτική κλιμάκωση του οικονομικού πολέμου.

Στόχος δεν είναι απλώς η οικονομική ασφυξία της Τεχεράνης, αλλά η αποτροπή τρίτων από το να συναλλάσσονται με το Ιράν, η αποκοπή του από τη διεθνή οικονομία και η ενίσχυση εσωτερικών φυγόκεντρων τάσεων.

Η κατάρρευση του ριάλ το 2025 υπήρξε ο καταλύτης της σημερινής αναταραχής. Το νόμισμα έχασε πάνω από το 80% της αξίας του μέσα σε έναν χρόνο. Η προοπτική δευτερογενών κυρώσεων απειλεί να αποκόψει τις εναπομείνασες εμπορικές σχέσεις της χώρας, εντείνοντας την εσωτερική πίεση. Για το καθεστώς, αυτό προοιωνίζεται έναν αργό στραγγαλισμό, ακόμη κι αν δεν προκύψει άμεση πολιτική ανατροπή.

Ενέργεια, στενά και το δίλημμα του Ορμούζ

Εδώ η κλασική γεωπολιτική αναδεικνύεται με τη μεγαλύτερη σαφήνεια.Το Ιράν ελέγχει ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου εμπορίου ενέργειας διέρχεται από τα Στενά του Ορμούζ. Η γεωγραφία αυτή δεν είναι τυχαία· αποτελεί το ισχυρότερο διαρθρωτικό πλεονέκτημα της Τεχεράνης. Το Ιράν έχει επανειλημμένως απειλήσει με κλείσιμο ή παρεμπόδιση της ναυσιπλοΐας υπό συνθήκες υπαρξιακής πίεσης. Ιστορικά, οι απειλές αυτές λειτουργούσαν κυρίως ως αποτρεπτικά εργαλεία· υπό συνθήκες παρατεταμένου οικονομικού πολέμου, όμως, ο στρατηγικός υπολογισμός της Τεχεράνης ενδέχεται να αλλάξει.

Το πλήρες κλείσιμο των στενών θα προκαλούσε ισχυρές διεθνείς αντιδράσεις και, συνεπώς, είναι απίθανο ως πρώτο βήμα. Πιο ρεαλιστικές είναι οι επιλεκτικές μορφές διατάραξης της ναυσιπλοΐας: παρενοχλήσεις πλοίων, κατασχέσεις δεξαμενόπλοιων, χρήση drones, καθώς και επιθέσεις με ασαφή προέλευση. Πρόκειται για κινήσεις που δεν κλείνουν το στενό, αλλά το καθιστούν απρόβλεπτο, ακριβό και, εντέλει, επικίνδυνο.

Οι αγορές ενέργειας είναι εξαιρετικά ευαίσθητες σε τέτοιες καταστάσεις. Ακόμη και περιορισμένες διαταραχές μπορούν να έχουν δυσανάλογες επιπτώσεις. Οι ιρανικές εξαγωγές δεν έχουν σημασία μόνο ως όγκος, αλλά και επειδή κατευθύνονται κυρίως στην Ασία.

Για την Κίνα, η έκθεση είναι στρατηγική. Το Ιράν αποτελεί σημαντικό προμηθευτή φθηνού πετρελαίου. Η απώλεια της ιρανικής αγοράς —μετά την απώλεια της αγοράς της Βενεζουέλας— θα αύξανε το κόστος και θα επηρέαζε τη διάρθρωση ολόκληρου του ενεργειακού της χαρτοφυλακίου. Η διαφοροποίηση προμηθευτών μειώνει, αλλά δεν εξαλείφει, την τρωτότητα. Το Πεκίνο επιθυμεί σταθερότητα· οι δυνατότητές του, όμως, να προστατεύσει το Ιράν από την αμερικανική επιβολή κυρώσεων είναι περιορισμένες, εάν όχι ανύπαρκτες.

Περιφερειακές επιπτώσεις

Για το Ισραήλ, η αποσταθεροποίηση του Ιράν αποτελεί περισσότερο ευκαιρία παρά απειλή. Στρατηγικός στόχος της Ιερουσαλήμ είναι η αποσταθεροποίηση του καθεστώτος και η αποδυνάμωση του Ιράν και των συμμάχων του (όπως Χεζμπολλάχ, Χούθι). Ένα αποδυναμωμένο Ιράν μειώνει την πίεση που μπορεί να ασκηθεί στο Ισραήλ σε πολλαπλά περιφερειακά μέτωπα. Η λογική αυτή, στην ακραία της μορφή, επεκτείνεται από την αποδυνάμωση του καθεστώτος στην κατάρρευση του κράτους. Ένα κατακερματισμένο Ιράν —στα πρότυπα της Λιβύης— θα έπαυε να αποτελεί σημαντικό περιφερειακό αντίπαλο.

Η Τουρκία, αντίθετα, θα αντιμετώπιζε ταυτόχρονα κινδύνους αλλά και ευκαιρίες. Η αστάθεια στα ανατολικά σύνορά της αυξάνει τις πιέσεις, μεταξύ άλλων και μέσω μεταναστευτικών ροών. Όμως μια αποδυνάμωση ή διάσπαση του Ιράν θα ενίσχυε τον γεωπολιτικό ρόλο της Άγκυρας ως ενεργειακού κόμβου και παρόχου σταθερότητας στη Μέση Ανατολή, στον Καύκασο και στην Κεντρική Ασία. Η κατάρρευση του Ιράν δεν θα παρήγαγε μόνο αταξία· θα ανακατανεμούσε ισχύ.

Οι χώρες του Κόλπου βλέπουν θετικά την πίεση προς την Τεχεράνη, αλλά όχι την παρατεταμένη αστάθεια. Η διατάραξη ενεργειακών ροών και θαλάσσιων οδών πλήττει πρώτα τους ίδιους, ενώ δημιουργεί ένα περιβάλλον υψηλού γεωπολιτικού ρίσκου για επενδύσεις.

Μεγάλες δυνάμεις απέναντι στο Ιράν

Οι μεγάλες δυνάμεις μπορούν να επηρεάσουν, αλλά όχι να ελέγξουν, τις εξελίξεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιδιώκουν αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη, χωρίς όμως να αναλάβουν την ευθύνη στρατιωτικής επέμβασης στο Ιράν. Τα κύρια εργαλεία που έχουν χρησιμοποιήσει είναι πολιτική αποσταθεροποίηση, ψυχολογικές επιχειρήσεις και οικονομικές πιέσεις. Η Ουάσιγκτον έχει απειλήσει να εξαπολύσει στρατιωτικά πλήγματα, αλλά αυτό μάλλον θα οδηγήσει σε συσπείρωση —αυξάνοντας τη συνοχή του καθεστώτος— παρά σε αποσυσπείρωση. Για να αποτρέψει τέτοια στρατιωτικά πλήγματα, η Τεχεράνη απειλεί να εξαγάγει χάος στην περιοχή του Κόλπου και της Μέσης Ανατολής.

Η Κίνα έχει περιορισμένα περιθώρια ελιγμών, παρότι γνωρίζει ότι οι γεωπολιτικές αναταράξεις στρέφονται, σε μεγάλο βαθμό, εναντίον της. Θα δώσει προτεραιότητα στη σταθερότητα, αποφεύγοντας την άμεση σύγκρουση με τους μηχανισμούς επιβολής των αμερικανικών κυρώσεων.

Ο ρόλος της Ρωσίας δεν πρέπει να υπερεκτιμάται. Η Μόσχα είναι στρατηγικά απορροφημένη από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Δεν προσέφερε ουσιαστική βοήθεια στο Ιράν κατά τις περσινές αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις στο πυρηνικό του πρόγραμμα, όπως δεν παρενέβη αποφασιστικά ούτε στη Βενεζουέλα, παρά τις στενές σχέσεις με το καθεστώς Μαδούρο. Η ρητορική σύμπλευση δεν μεταφράζεται σε επιχειρησιακή δέσμευση όταν το κόστος της εμπλοκής είναι μεγάλο. Σε περίπτωση κλιμάκωσης της αστάθειας στο Ιράν, η άμεση ρωσική παρέμβαση είναι απίθανη.

Πέρα από την κατάρρευση του καθεστώτος: O κίνδυνος διάλυσης του κράτους

Ένα χαμηλής πιθανότητας αλλά υψηλού αντίκτυπου σενάριο αξίζει προσοχής. Αν η αναταραχή εξελιχθεί σε παρατεταμένο χάος και η κεντρική εξουσία του Ιράν καταρρεύσει, φυγόκεντρες πιέσεις θα μπορούσαν να εκδηλωθούν ταχύτατα. Εθνοτικές και περιφερειακές ταυτότητες που επί δεκαετίες συγκρατούνται από το κράτος —ιδίως των Αζέρων, αλλά και των Κούρδων και των Βαλούχων— ενδέχεται να πολιτικοποιηθούν. Οι αποσχιστικές δυναμικές παραμένουν απίθανες υπό κανονικές συνθήκες, αλλά σε περιβάλλον απουσίας λειτουργικού κέντρου και ευνοϊκής γεωπολιτικής συγκυρίας δεν μπορούν να αποκλειστούν. Μια τέτοια εξέλιξη θα σήμαινε όχι απλώς το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας, αλλά τη διάσπαση του ίδιου του ιρανικού κράτους.

Η αναταραχή στο Ιράν έχει σημασία όχι επειδή προαναγγέλλει άμεση αλλαγή καθεστώτος, αλλά επειδή ενδέχεται να αποτελέσει πρόδρομο σημαντικών γεωπολιτικών ανακατατάξεων: με διάχυση στις αγορές ενέργειας, στις θαλάσσιες μεταφορές και στις περιφερειακές ισορροπίες.