Κανενός άλλου ηγέτη από τους «Τρεις Mεγάλους» (The Big Three) δεν πραγματοποιήθηκε περισσότερο το μεταπολεμικό όραμα όσο του αμερικανού προέδρου Φράνκλιν Ρούζβελτ. Κεντρικό ρόλο έπαιξε η αποαποικιοποίηση. Οι στόχοι ήταν ηθικοί και στρατηγικοί: να απελευθερωθούν οι πρώην αποικίες από τη μέγγενη της δυτικοευρωπαϊκής κυρίως αποικιοκρατίας, να μη μετατρέπεται εύκολα ένας «ευρωπαϊκός» πόλεμος σε παγκόσμιο, να πολλαπλασιαστούν τα κράτη του ΟΗΕ. Είχε τη συναίνεση του Στάλιν, ο οποίος ήλπιζε να αποδυναμώσει τη Δύση. Δεν συμφώνησε ο Ουίνστον Τσώρτσιλ: οι Βρετανοί πίστευαν ότι θα μπορούσαν να διασώσουν την επιρροή τους στην Εγγύς και Μέση Ανατολή ως μεσαία δύναμη δίπλα στις υπερδυνάμεις. Η Γαλλία το έφερε εξαρχής βαρέως. Προσπάθησε λυσσαλέα να διατηρήσει τις αποικίες της στη Βόρειο Αφρική, ειδικά την Αλγερία, η οποία αποτελούσε μέρος της Γαλλίας (département) μέχρι το 1962, οπότε ανεξαρτητοποιήθηκε.
Η αποαποικιοποίηση ξεκίνησε από την Ανατολική Ασία (Ινδονησία, Βιρμανία, Κορέα, Ινδοκίνα, κ.λπ.), αλλά ήταν εμβληματική η κρίση του Σουέζ (1956). Αφορμή στάθηκε η εθνικοποίηση της Διώρυγας του Σουέζ στις 26 Ιουλίου 1956 από τον πρόεδρο της Αιγύπτου, Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ, ενώ βρισκόταν υπό βρετανική και γαλλική διοίκηση. Η εθνικοποίηση συνέβη μετά την απόσυρση των ΗΠΑ και της Βρετανίας από τη χρηματοδότηση του φράγματος του Ασουάν, με το οποίο ο Νάσερ προσδοκούσε την εκτροπή του Νείλου και τον έλεγχο των πλημμυρών του ώστε να βιοπορίζεται η μεγάλη πλειονότητα των αιγύπτιων αγροτών. Οι ΗΠΑ επιχειρηματολόγησαν ότι ο Νάσερ έρρεπε προς την ΕΣΣΔ και το ανατολικό μπλοκ λόγω της αγοράς όπλων από την Τσεχοσλοβακία (1955) και την αναγνώριση της Κίνας του Μάο (Μάιος 1956). Οι ΗΠΑ, όμως, δεν κινήθηκαν ενάντια στην Αίγυπτο. Εναντίον της κινήθηκαν η Αγγλία και η Γαλλία, συμμαχώντας με το Ισραήλ, δεδομένου ότι οι ισραηλινο-αιγυπτιακές σχέσεις ήταν τεταμένες εξαιτίας της υποστήριξης του Νάσερ προς τους Παλαιστινίους.
Το μυστικό σχέδιο Βρετανίας, Γαλλίας και Ισραήλ τον Οκτώβριο του 1956, εποχή κλιμάκωσης της κρίσης, ήταν να εισβάλει στρατιωτικά το Ισραήλ στο Σινά και οι άλλες δύο χώρες να ανακαταλάβουν τη Διώρυγα του Σουέζ ανατρέποντας τον Νάσερ. Αντίθετα, οι ΗΠΑ, μαζί με την ΕΣΣΔ που μπήκε στο παιγνίδι, υπερασπίστηκαν τα δίκαια της Αιγύπτου και απαίτησαν την απόσυρση της τριμερούς αντιαιγυπτιακής συμμαχίας. Η ΕΣΣΔ απείλησε ακόμη και με πυρηνικά αντίποινα, ενώ οι ΗΠΑ άσκησαν οικονομική πίεση ιδίως στη Βρετανία, π.χ., πουλώντας βρετανικά ομόλογα, οπότε η Βρετανία αντιμετώπισε το φάσμα της χρεοκοπίας. Οι δυνάμεις τής αντι-αιγυπτιακής συμμαχίας υποχώρησαν στα εδάφη τους, ενώ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ κατήγαγαν περιφανή νίκη παρά τη μεταξύ τους πόλωση.
Η κρίση του Σουέζ διήρκεσε λίγες ημέρες και επέτρεψε μόνον υποτονικές δυτικές αντιδράσεις στην ταυτόχρονη αιματηρή καταστολή από τον σοβιετικό στρατό της εξέγερσης στην Ουγγαρία υπό τον Ιμρε Νάγκι. Η καταστολή της εξέγερσης που είχε χιλιάδες θύματα – ο Ιμρε Νάγκι εκτελέστηκε αργότερα (1958)– και δημιούργησε περισσότερους από 200.000 πρόσφυγες αντιμετωπίστηκε χλιαρά γιατί οι ΗΠΑ χρειάζονταν την ΕΣΣΔ για την αποαποικιοποίηση.
Τα γεγονότα του 1956 γέννησαν τη διαρκή γαλλο-αμερικανική εχθρότητα. Κατέληξαν στην απόσυρση της Γαλλίας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ (1966-2007), ενώ το Παρίσι ανέπτυξε δικά του πυρηνικά όπλα. Η κομμουνιστική επιρροή διευκολύνθηκε από τις αποικίες που εγκατέλειπαν οι Γάλλοι (π.χ., Βιετνάμ, Αλγερία, Συρία). Αντίθετα, η Βρετανία αποδέχθηκε τη συρρίκνωση της αυτοκρατορίας της επιμένοντας σε ορισμένη επιρροή, π.χ., στην Κύπρο, αλλά έθεσε ως προτεραιότητα εξωτερικής πολιτικής τη συνεργασία με τις ΗΠΑ. Οι ισραηλινο-αιγυπτιακές συμφωνίες του Καμπ Ντέιβιντ (1978) μετά τον θάνατο του Νάσερ (1970) στέκουν μνημείο στη σχετική σταθερότητα της Μέσης Ανατολής μαρτυρώντας ότι τα πράγματα θα ήταν τρισχειρότερα, αν εξέλιπε η ισραηλινο-αιγυπτιακή συνεννόηση.
Οι ΗΠΑ έχτισαν περαιτέρω τη φήμη τους ως προστάτιδες αντιαποικιακών κινήσεων διαφοροποιούμενες από τον ευρωπαϊκό κόσμο. Ο πρόεδρος Αϊζενχάουερ διακήρυξε τον Ιανουάριο 1957 το περίφημο δόγμα του, που προέβλεπε ότι κάθε χώρα της Μέσης Ανατολής μπορούσε να ζητήσει οικονομική ή στρατιωτική βοήθεια από τις ΗΠΑ εάν δεχόταν επίθεση από κράτος του ανατολικού μπλοκ. Η κρίση του Σουέζ αποτελεί ορόσημο αποαποικιοποίησης. Μας θυμίζει τουλάχιστον ότι μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η καρδιά της διεθνούς πολιτικής χτυπά σε εξω-ευρωπαϊκές δυνάμεις.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο Βήμα, την Κυριακή 18 Οκτωβρίου 2026, στην στήλη Νέες Εποχές, στο πλαίσιο αφιερώματος για τα 70 χρόνια από την Κρίση του Σουέζ.
