Κ. Μπότσιου: «Απλά μαθήματα στρατηγικής»

 

Disclaimer: All opinions and arguments expressed by CFIR-GR are personal and do not necessarily reflect those of the organization. 

Δημοσίευση: Βιβλιοδρόμιο Σαββατοκύριακο, 11-12 Δεκεμβρίου 2021, Σελίδα 7

Οι αρχές που διέπουν τη χάραξη θέσεων και στόχων από την καθημερινή ζωή έως τον πόλεμο, στο πόνημα των Α. Πλατιά – Κ. Κολιόπουλου.

Γράφει η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.

Σπάνια ένα βιβλίο στρατηγικής αποφεύγει την παγίδα της υπερβολικής έμφασης στη θεωρία ή στην εμπειρία. Στην πρώτη περίπτωση γίνεται πολύ βαρύ για το ευρύ κοινό, στη δεύτερη πολύ ελαφρύ για τους ειδικούς.

Η Τέχνη της Στρατηγικής ξεφεύγει από τον κανόνα. Δύο κορυφαίοι καθηγητές των διεθνών σχέσεων και στρατηγικών σπουδών, ο Αθανάσιος Πλατιάς από το Πανεπιστήμιο Πειραιώς και ο Κωνσταντίνος Κολιόποuλος από το Πάντειο Πανεπιστήμιο, ένωσαν τις δυνάμεις τους για να δημιουργήσουν ένα ισορροπημένο έργο, όπου η θεωρία υποστυλώνεται από πλήθος παραδειγμάτων. Οι 50 Κανόνες του βιβλίου που οργανώνονται σε 4 κεφάλαια δεν αντλούνται μόνον από τη διεθνολογική θεωρία ή τη στρατιωτική εμπειρία, από όπου πολλοί επιστημονικοί κλάδοι δανειστήκαμε τον όρο «στρατηγική». Οι συγγραφείς αναγνωρίζουν βέβαια ως «πατέρες» της στρατηγικής, εκτός από τον Μακιαβέλι, τρεις διανοητές που ασχολήθηκαν με πολέμους: τον Θουκυδίδη, τον Κλαούζεβιτς και τον Σουν Τσου. Όμως, η στρατηγική βρίσκει εφαρμογή σε ποικίλους τομείς και στην ειρήνη: στις επιχειρήσεις, στον αθλητισμό, στην τεχνολογία, στην ιατρική, στο σκάκι.

Είναι δεδομένο πως η στρατηγική αποτελεί τέχνη. Ο τίτλος του βιβλίου είναι εύγλωπος. Η επιστήμη προσφέρει μια βάση, αλλά δεν εξαντλείται σε αυτήν. Προϋποθέτει τη συνέργεια γνώσης, εμπειρίας και έμφυτου ταλέντου. Επειδή η τέχνη είναι συνυφασμένη με την πρωτοτυπία, το βιβλίο βρίθει στρατηγικών καινοτομιών που άλλαξαν την Ιστορία. Ο αναγνώστης μπορεί να μελετήσει τους 50 Κανόνες συνολικά και μεμονωμένα. Διαβάζοντάς τους χωριστά και σε τυχαία σειρά («οριζόντ1α»), ανακαλύπτει μια πλούσια βάση δεδομένων που είτε αγνοούσε είτε αποσπασματικά εφάρμοζε και έτσι μαθαίνει να αποφεύγει τα ίδια λάθη. Αλλά διαβάζοντας τους κανόνες με τη σειρά («κάθετα .. ) ανακαλύπτει μια θεωρία της στρατηγικής που δείχνει τη δυσκολία της κλίμακας επιλογής απέναντι σε διαφορετικούς αντιπάλους και σε διαφορετικές εποχές.

Καθώς η στρατηγική αφορά τον αγώνα για επικράτηση επί του αντιπάλου μ ε τα κάθε φορά διαθέσιμα μέσα, το βιβλίο αποτελεί ταυτόχρονα και μια μελέτη για την ισχύ και για το πώς την αυξάνουμε ώστε να παράγουμε ασφάλεια για τον εαυτό μας. Ονομαστικά, ο σκοπός της υπερίσχυσης είναι περίπου ίδιος για όλους: οι άνθρωποι αγωνίζονται να κατοχυρώσουν υγεία, ασφάλεια, ευημερία, ελευθερία, ευτυχία. Αλλά το περιεχόμενο διαφέρει: η ευτυχία ή η επιτυχία δεν είναι ίδια για όλους. Για ορισμένους ανθρώπους ευτυχία είναι ό,τι αποτελεί δυστυχία για κάποιον άλλο. Για παράδειγμα, κάποιος θεωρεί ευημερία την πλεονεξία, άλλος τείνει στην επάρκεια. Κάποιος θεωρεί ασφάλεια τα αυστηρά σύνορα, άλλος τα θεωρεί περιττά αν αντικαθίστανται από ασφάλεια άλλου είδους, π.χ. από κράτος δικαίου. Το περιεχόμενο των στόχων μεταβάλλεται και με τις εποχές: για παράδειγμα, μέχρι πριν από 80 χρόνια τα ευρωπαϊκά κράτη αισθάνονταν επί αιώνες ασφαλή εφόσον χωρίζονταν από ισχυρό σύνορα. Μετά τον Β ' Παγκόσμιο Πόλεμο και τη λαίλαπα του επεκτατικού ολοκληρωτισμού, η ασφάλεια ταυτίστηκε με την αμοιβαία εκχώρηση εθνικής κυριαρχίας. Έτσι, δημιουργήθηκε στη Δ. Ευρώπη το πρωτοφανές φαινόμενο της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Κατά συνέπεια, τα μέσα επηρεάζουν τους στόχους, αλλά και οι στόχοι τα μέσα, παράγοντας ποικίλες στρατηγικές τελικής επικράτησης.

Ορισμένες αρχές διατρέχουν ολόκληρο το βιβλίο. Δειγματοληπτικά αναφέρονται εδώ πέντε από αυτές:

Πρώτη και βασικότερη είναι ότι η στρατηγική προϋποθέτει ιεράρχηση στόχων. Το να εκδιώκει κανείς τα πάντα αποδίδοντάς τους ίση βαρύτητα είναι συνταγή αποτυχίας και δυστυχίας. Δεύτερον, η στρατηγική είναι μακροπρόθεσμη (αναλύεται παραστατικά αισώπειος μύθος «Ο λαγός και η χελώνα»). Η αποδοτικότητα μετριέται στη μεγάλη διάρκεια. Τρίτον, n στρατηγική έχει πολλά πρόσωπα. Μπορεί να μη συμμεριζόμαστε τη στρατηγική του αντιπάλου, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έχει στρατηγική. Γι' αυτό και δεν πρέπει να τον υποτιμούμε. Είναι, άλλωστε, γνωστό ότι στους εχθρούς μας «χρωστά με» πολλά. Τέταρτον, πρέπει να στηριζόμαστε στο κέντρο βάρους μας, όπως αποκαλούν οι στρατιωτικοί την πηγή ισχύος. Άρα, πρέπει να ξέρουμε ποιοι είμαστε και πού θέλουμε και μπορούμε να φτάσουμε. Πέμπτον, το «φαίνεσθαι» για λίγο μόνο μπορεί να παραποιήσει το «είναι». Συνεπώς, το πετυχημένο ρητό του Γιάννη Τσαρούχη «στην Ελλάδα είσαι ό,τι δηλώσεις» μπορεί να πιάνει προσωρινά σε κάποιους, αλλά έχει κοντά πόδια.

Κάθε αναγνώστης αποκτά τους δικούς του αγαπημένους κανόνες ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες του. Το βέβαιο είναι ότι το βιβλίο δεν εξαντλείται σε μία ανάγνωση. Μένει κοντά μας για να το «επανεπισκεφθούμε» σαν έναν θησαυρό ηθικών διλημμάτων.

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς στρατιωτικός ή κοινωνικός επιστήμονας για να αξιοποιήσει το βιβλίο. Μπορεί να είναι επιχειρηματίας, επιδημιολόγος, φοιτητής, δάσκαλος ή απλά γονιός. Οποιοσδήποτε επιδιώκει να ξεχωρίσει ή εκπαιδεύει άλλους να πετύχουν. Οι συγγραφείς ορθώς τονίζουν τη θεμελιώδη σημασία του «προπονητή» με την ευρεία έννοια του coaching, που καλείται να οδηγήσει άλλους στην επιτυχία εμπνέοντάς τους να βγάλουν τον καλύτερο εαυτό τους. Συχνά μάλιστα συμβαίνει ο  «προπονητής» να είναι αποτελεσματικότερος σε αυτόν τον ρόλο παρά στου πρωταθλητή.

Η Τέχνη της Στρατηγικής αποτελεί βιβλίο - σταθμό στην ελληνική και διεθνή βιβλιογραφία των στρατηγικών σπουδών. Απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο, κράτος, θεσμό ή οργανισμό που, για να πετύχει, χρειάζεται οπωσδήποτε να έχει στρατηγική. Σαν προσεκτικός «προπονητής» βοηθά τον αναγνώστη να δοκιμάσει τις παραδοχές του, να αναπτύξει τη σκέψη του και να εμπνευστεί. Ο Αθανάσιος Πλατιάς και ο Κωνσταντίνος Κολιόπουλος αναλύουν με ακρίβεια και ζωντάνια πώς συνδυάζονται επιστήμη, δράση και ταλέντο γ1α να υπηρετήσουν μια υψηλή και ταυτόχρονα καθημερινή τέχνη.